SHY-YOLCU hangi uçuşlarda geçerli?

Yolcunun vatandaşlığı, ikamet ettiği ülke veya bileti hangi para birimiyle aldığı bu ilk kapsam testini belirlemez. Önce kalkış ve varış havalimanlarını, sonra uçuşu gerçekten gerçekleştiren şirketi okuyun. Bilet üzerindeki pazarlama kodu tek başına yeterli değildir.

Kapsamı dört soruyla belirleyin

Bir dosyayı SHY-YOLCU açısından değerlendirirken şu sırayı izleyin:

1. Uçuş Türkiye'deki bir havalimanından mı kalktı?
2. Uçuş Türkiye'ye mi geldi, yoksa Türkiye dışındaki iki nokta arasında mı yapıldı?
3. Uçağı fiilen işleten şirket Türk menşeli mi, yabancı menşeli mi?
4. Yolcu onaylı rezervasyona sahip miydi ve zamanında check-in koşulunu yerine getirdi mi?

İlk üç soru coğrafi ve kurumsal kapsamı, dördüncü soru ise somut yolcunun korumadan yararlanıp yararlanamayacağını gösterir. İptal nedeniyle check-in yapılamaması gibi özel durumlar ayrıca değerlendirilir.

Tablo yalnızca ilk elemedir. Aynı yolculukta EU261 veya UK261 de devreye girebilir. Ayrıca codeshare, wet lease ve bağlantılı seyahatlerde her segmentin işletici taşıyıcısı ayrı doğrulanmalıdır.

Türk ve yabancı taşıyıcı ayrımı neden önemlidir?

SHY-YOLCU Madde 2, Türk menşeli işletmeler ile yabancı menşeli işletmeleri aynı cümlede fakat farklı coğrafi kapsamla düzenler. Türk taşıyıcıların Türkiye'ye gelen ve Türkiye'den giden uçuşları kapsama alınırken, yabancı taşıyıcılar için Türkiye'den gerçekleştirilen uçuşlar esas alınır.

Örneğin Ankara-Amsterdam seferini KLM gerçekleştiriyorsa yabancı taşıyıcının Türkiye çıkışı söz konusudur. Amsterdam-Ankara dönüşünü yine KLM gerçekleştiriyorsa yönetmeliğin yabancı taşıyıcıya ilişkin Türkiye'den kalkış koşulu karşılanmaz. Buna karşılık dönüşü Turkish Airlines gerçekleştiriyorsa Türk menşeli taşıyıcının Türkiye'deki havalimanına yaptığı uçuş incelenir.

Bu ayrım, aynı gidiş-dönüş rezervasyonundaki iki uçuşun farklı hukuki sonuca çıkabileceği anlamına gelir. Talep metninde yalnızca rezervasyon numarasını değil, aksayan segmenti, kalkış yönünü ve “operated by” bilgisini belirtin.

Tarifeli, charter ve mil bileti kapsam dışında değildir

Yönetmelik hem tarifeli hem tarifesiz uçuşlardan söz eder. Bu nedenle bir charter uçuşu sırf paket turun parçası olduğu veya düzenli tarifede görünmediği için otomatik olarak kapsam dışı sayılamaz. Uçağı gerçekleştiren taşıyıcı ile tur operatörünün sorumluluklarını ayrı değerlendirmek gerekir.

Biriktirilen mil veya puanlarla seyahat eden yolcular da açıkça kapsamda sayılır. Ücretsiz personel bileti veya halka açık olmayan özel indirimli biletler için farklı sonuç doğabilir. Her “sıfır ücretli” bilet aynı değildir: mil bileti çoğu zaman vergiler ve taşıyıcı ücretleri içerir ve yönetmelik mil veya puanla seyahat eden yolcuları kapsam içinde tutar.

Paket turda uçuşun iptali, taşıyıcıya karşı yolcu hakları ile organizatöre karşı paket tur haklarını birlikte gündeme getirebilir. Aynı zararın iki kez ödenmesi beklenmez, fakat muhatapların görevleri birbirine karıştırılmamalıdır.

Zamanında başvuru ve onaylı rezervasyon testi

Kapsamdaki bir uçuş için yolcunun onaylanmış rezervasyona sahip olması gerekir. İptal dışındaki olaylarda, taşıyıcının veya acentenin bildirdiği saatte ve biçimde check-in işlemini tamamlamak önemlidir. Belirli bir saat bildirilmemişse yönetmelik ilan edilen hareket saatinden en geç 45 dakika önce başvuruyu esas alır.

Mobil uygulamadaki hata, uzun bagaj teslim kuyruğu veya kapının beklenenden erken kapanması tartışmalı dosyalar yaratabilir. Böyle bir olayda şu zamanları kaydedin:

• terminale giriş veya otopark fişi;
• check-in ve bagaj teslim sırası fotoğrafı;
• mobil uygulamadaki hata ekranı;
• güvenlik ve pasaport kontrolü geçiş zamanı;
• kapıya geliş zamanı ve kapı ekranı;
• personelin verdiği yazılı ret veya yeni bilet.

“Geç kaldınız” şeklindeki tek satırlık açıklama, hangi aşamada ve hangi saate göre gecikildiğini göstermez. Buna karşılık yolcu gerçekten son çağrıdan sonra kapıya geldiyse overbooking kuralları uygulanmayabilir.

Hangi olaylar SHY-YOLCU hakkı doğurabilir?

Yönetmelik başlıca dört aksama grubunu düzenler: uçağa kabul edilmeme, uçuş iptali, uçuş tehiri veya gecikme ve alt ya da üst hizmet sınıfına yerleştirme. Her olayın şartı ve sonucu farklıdır.

Sabit tazminat ile bilet iadesi aynı talep değildir. Tazminat aksamanın yolcu üzerindeki standartlaştırılmış etkisine, iade kullanılmayan taşıma hizmetine, bakım hakkı ise bekleme sırasında oluşan temel ihtiyaçlara ilişkindir.

EU261 veya UK261 de uygulanıyorsa ne olur?

Türkiye'den kalkan bir yabancı taşıyıcı SHY-YOLCU kapsamına girebilir. Aynı uçuş, taşıyıcının statüsü ve varış yerine göre EU261 ya da UK261 kapsamında da incelenebilir. Örneğin İstanbul-Frankfurt uçuşunu Lufthansa gerçekleştiriyorsa hem Türkiye çıkışı hem de AB taşıyıcısının AB'ye gelişi önem taşır. Londra-İstanbul uçuşu ise Birleşik Krallık'tan kalktığı için UK261 testine tabidir; işletici Türk taşıyıcıysa SHY-YOLCU kapsamı da ayrıca gündeme gelebilir.

Bu, aynı olay için iki tam sabit tazminatın otomatik olarak üst üste alınacağı anlamına gelmez. SHY-YOLCU Madde 13 diğer düzenlemelerden doğan hakları saklı tutarken, yönetmelik kapsamında ödenen tutarın diğer tazminattan mahsup edilebileceğini belirtir. Başvuruda hangi sistem altında ne talep edildiğini açıkça yazın ve alınmış ödemeyi gizlemeyin.

Türk yolcular için genel EU261 kapsamını ve AB taşıyıcılarıyla Türkiye uçuşlarını ayrı rehberlerde inceleyebilirsiniz.

Codeshare ve wet lease durumunda logoya güvenmeyin

Bilette TK, VF, XQ veya yabancı bir pazarlama kodu bulunması uçağı hangi şirketin işlettiğini kesin olarak göstermez. E-bilette “operated by”, “işleten taşıyıcı” veya “uçuşu gerçekleştiren” satırını arayın. Havalimanındaki uçak boyaması da hukuki sorumluluğu tek başına belirlemez; wet lease halinde uçak ve ekip başka şirkete ait olabilir.

Bağlantılı seyahatte her bacak için şu küçük tabloyu oluşturmak pratiktir:

Bu kayıt, yanlış şirkete başvurmayı ve tüm seyahati tek bir uçuş gibi değerlendirmeyi önler.

Başvuruyu hangi sırayla yapmalısınız?

SHGM'nin 2023 tarihli uygulama genelgesi, SHY-YOLCU kapsamındaki uçağa kabul edilmeme, gecikme, iptal ve sınıf değişikliği başvurularının önce ilgili hava taşıma işletmesine yapılmasını ister. Taşıyıcı 10 gün içinde cevap vermez veya cevap yeterli olmazsa SHGM'nin yolcu hakları kanalı gündeme gelir.

Bagaj, yolcunun kendi isteğiyle yaptığı bilet iptali, isim değişikliği, vergi iadesi ve çağrı merkezi sorunları aynı idari kanalın konusu değildir. Bunlar sözleşme, tüketici hukuku veya Montreal Sözleşmesi gibi başka bir temele dayanabilir.

İlk başvurunuza şunları ekleyin:

• PNR ve e-bilet;
• aksayan segmentin biniş kartı;
• planlanan ve gerçek kalkış/varış zamanları;
• taşıyıcının SMS, e-posta ve uygulama bildirimleri;
• olay nedeni hakkında verilen belge;
• yeni rota ve bakım teklifleri;
• her masraf için ayrıntılı fiş veya fatura;
• her yolcu için açık talep kalemleri.

Üç rota üzerinden kapsam örneği

İzmir-Berlin, SunExpress: Türkiye çıkışı olduğu için SHY-YOLCU incelenir. EU261 için işletici taşıyıcının statüsü ve uçuşun yönü ayrıca test edilir; yalnızca Almanya'ya varış yapılması her taşıyıcı için otomatik EU261 anlamına gelmez.

Berlin-İstanbul, Turkish Airlines: Türk menşeli taşıyıcının Türkiye'deki havalimanına uçuşu SHY-YOLCU kapsamına girebilir. Uçuş AB'den kalktığı için EU261 de uygulanabilir. Aynı sabit zararın iki kez ödeneceği varsayılmaz.

Berlin-İstanbul, Lufthansa: EU261 kalkış nedeniyle uygulanabilir. Yabancı taşıyıcının Türkiye'ye gelen fakat Türkiye'den kalkmayan uçuşu SHY-YOLCU Madde 2'deki yabancı taşıyıcı kapsamına aynı şekilde girmez.

Sınır vakalarında tek segment üzerinden ilerleyin

Bir rezervasyonda Türkiye iç hat, dış hat ve yabancı ülke içi segment birlikte bulunabilir. Tüm PNR'a tek etiket yapıştırmak yerine her uçuşu ayrı satırda değerlendirin. İstanbul-Paris-Marsilya yolculuğunda İstanbul-Paris ile Paris-Marsilya aynı işleticiye ait olsa bile ikinci uçuş Türkiye'deki bir havalimanına veya havalimanından yapılmaz. Buna karşılık ilk segmentteki aksama tek bilet bağlantısını etkilediyse son varış ve yeniden yönlendirme analizi bütün seyahati dikkate alabilir.

Uçuş başka bir şirkete devredildiyse biletin ilk düzenlendiği tarihteki taşıyıcıya değil, gerçekleşmesi planlanan segmentin fiili işleticisine bakın. Son dakika wet lease bildirimi, yeni biniş kartı veya havalimanı anonsu bu bilgiyi değiştirebilir. Başvuruda hem ilk rezervasyon belgesini hem değişiklik bildirimini eklemek, kapsamın hangi anda ve hangi şirket üzerinden kurulduğunu gösterir.

Sık sorulan sorular

SHY-YOLCU yalnızca Türkiye'den kalkan uçuşlarda mı geçerlidir?

Hayır. Türk menşeli taşıyıcıların Türkiye'ye gelen uçuşları da kapsamda olabilir. Yabancı menşeli taşıyıcılarda ise yönetmelik Türkiye'deki havalimanlarından gerçekleştirilen uçuşları esas alır.

Yolcunun Türk vatandaşı olması gerekir mi?

Hayır. Kapsam vatandaşlıktan çok uçuşun yönü, işletici taşıyıcı, onaylı rezervasyon ve zamanında başvuru koşullarıyla belirlenir.

Charter uçuşları SHY-YOLCU dışında mı kalır?

Hayır. Yönetmelik tarifeli ve tarifesiz uçuşları kapsar. Ancak organizatör, acente ve uçuşu gerçekleştiren taşıyıcının sorumlulukları ayrı incelenmelidir.

Mil veya puanla alınan bilette hak var mı?

Evet. Yönetmelik biriktirilen mil veya puanlarla seyahat eden yolcuları kapsam içinde sayar. İade yönteminin puan ve nakit bileşenleri ayrıca hesaplanabilir.

Yabancı havayolunun Türkiye'ye gelen uçuşu neden farklıdır?

Madde 2 yabancı menşeli işletmeler bakımından Türkiye'deki havalimanlarından gerçekleştirilen uçuşları belirtir. Buna rağmen EU261 veya UK261 gibi başka bir sistem yön ve taşıyıcı koşullarına göre uygulanabilir.

SHY-YOLCU ve EU261 tazminatını birlikte alabilir miyim?

Aynı zarar için iki tam sabit ödemenin otomatik olarak birikmesi beklenmez. Diğer haklar saklı olmakla birlikte alınan tutar mahsup edilebilir; her başvuruda önceki ödemeyi belirtin.

Bagaj şikâyetini SHGM yolcu hakları formuna göndermeli miyim?

SHGM'nin uygulama genelgesi bagaj şikâyetlerini SHY-YOLCU idari başvurusundan ayırır. Önce taşıyıcının bagaj kanalını ve Montreal Sözleşmesi sürelerini kullanın.

Resmî kaynaklar

• SHGM: güncel SHY-YOLCU metni
• SHGM: Yolcu Hakları Değerlendirme ve Uygulama Esasları Genelgesi 2023
• EUR-Lex: 261/2004 sayılı Tüzük
• UK Civil Aviation Authority: gecikme ve iptal hakları

Hukuki durum: 17 Eylül 2026. Somut uçuşta yön, işletici taşıyıcı ve alınmış ödemeler birlikte değerlendirilmelidir.